Demontaż boazerii – ile zapłacisz w 2026? Konkretny cennik

Aktualne ceny demontażu boazerii i sąsiednich prac wykończeniowych

Disclaimer: ceny netto, średnia krajowa, pierwsza połowa 2026 roku. Rozbieżności między wykonawcami sięgają 40%, dlatego trzy niezależne wyceny to rozsądne minimum.

• Aktualne ceny demontażu boazerii i sąsiednich prac wykończeniowych
• Czynniki wpływające na cenę zrywania boazerii
• Etapy prac przy demontażu boazerii ściennej
• Prace dodatkowe i ukryte koszty po usunięciu boazerii
• Kiedy zrywać, kiedy ratować krótka instrukcja decyzyjna
• Jak znaleźć wykonawcę, który nie naciągnie
• Porównanie materiałów okładzinowych po demontażu
• Koszt całkowity w trzech scenariuszach
• Co zrobić, gdy budżet jest ciasny
• Najczęstsze błędy inwestorów
• Kiedy zgłosić demontaż do urzędu
• Praktyczne wnioski przed startem

Czynniki wpływające na cenę zrywania boazerii

Rodzaj mocowania paneli to pierwszy i najsilniejszy parametr, który decyduje o robociźnie. Boazeria na pióro-wpust osadzona na cienkich łącznikach daje się zdejmować łatwo, więc stawka oscyluje w okolicach 6-10 zł za metr kwadratowy powierzchni ściany. Gdy deski przyklejono do muru lepikiem albo klejem montażowym, ekipa musi pracować szpachelm i dłutem, a to automatycznie podnosi cenę do 11-15 zł. Klej epoksydowy albo żywiczny, spotykany w blokach z lat siedemdziesiątych, potrafi windować stawkę powyżej górnej granicy, bo wymaga szlifowania podłoża po zdarciu paneli.

Metraż wpływa na koszt odwrotnie proporcjonalnie do jednej ściany. Pokój o powierzchni 12 m² ścian to najczęściej 90-180 zł, ale przy zleceniu obejmującym całe mieszkanie 60 m² cena spada o 10-20%. Ekipa rozstawia rusztowania, rozkłada narzędzia, zabezpiecza podłogę. Te czynności pochłaniają czas niezależnie od skali. Rozłożenie ich na większą powierzchnię daje efekt skali, który uczciwy wykonawca przenosi na klienta.

Lokalizacja w obrębie kraju różnicuje stawki wyraźnie, choć mniej niż w przypadku parkietu czy tynków dekoracyjnych. W dużych aglomeracjach, szczególnie w stolicy, ekipy doliczają 15-25% ponad średnią krajową, bo koszty dojazdu, parkowania i samej pracy są tam wyższe. W mniejszych miastach i na wsiach stawki bywają niższe o 10%. Wyjątkiem są regiony turystyczne w sezonie letnim, gdzie koniunktura na usługi budowlane chwilowo winduje ceny w górę.

Stan tynku po usunięciu paneli w dużej mierze wymusza kolejne prace, a więc pośrednio pogrubia rachunek. Tynk wapienny z czasów PRL-u pod starą boazerią bywa zawilgocony albo pokryty pleśnią, ponieważ drewno blokowało dyfuzję pary wodnej. Gdy ekipa zedrze panele, mur zaczyna intensywnie oddawać wilgoć. Konieczne staje się osuszanie, odgrzybianie, a czasem skuwanie tynku aż do surowego muru. To ukryty koszt, o którym większość ogólnodostępnych cenników milczy.

Doświadczenie brygady też ma swoją wymierną cenę. Fachowcy z 10-letnim stażem, dysponujący profesjonalnym osprzętem, pracują szybciej i mniej niszczą podłoże. Początkujący ekipa, która demontuje panele „na siłę", potrafi potem zostawić ścianę tak zdewastowaną, że koszt przywrócenia jej do stanu używalności przekroczy początkową oszczędność. Różnica w stawce 3-5 zł na metrze kwadratowym to niewielki wydatek w zamian za spokojny sen i brak niespodzianek na etapie malowania.

Etapy prac przy demontażu boazerii ściennej

Każdy porządny demontaż zaczyna się od rekonesansu, nie od uderzenia łomem. Fachowiec ogląda panele, sprawdza, czy deski są nitowane, przykręcone, klejone czy wsadzane na łączniki, a przy okazji sonduje tynk pod spodem. Stukanie kostką palcówkiej po drewnie pozwala rozpoznać pustki i miejsca, gdzie listwy odchodzą od ściany. Piętnaście minut oględzin potrafi zaoszczędzić kilka godzin pracy i uratować tynk przed zniszczeniem, więc etap ten nigdy nie powinien być pomijany.

Zabezpieczenie pomieszczenia i otoczenia to punkt, na którym oszczędza się najczęściej i najbardziej boleśnie. Folia malarska, taśma papierowa, zabezpieczenie podłogi, demontaż kinkietów, gniazdek i osłon z bezpieczników. Brak tych czynności kończy się odpryskiem farby na oknie albo pyłem w instalacji elektrycznej. Pył ze starej boazerii bywa toksyczny, bo deski z PRL-u często malowano farbami ołowiowymi, a impregnaty do drewna zawierały pentachlorofenole. Warto zażądać od ekipy odkurzacza przemysłowego klasy H zamiast zwykłej zamiatarki.

Samo zdejmowanie paneli przebiega od góry ku dołowi, od narożnika, w którym zaczyna się pióro-wpust. Pierwszą deskę trzeba delikatnie podważyć, by nie urwać zamka, a kolejne schodzą już łatwiej, o ile montaż był poprawny. Przy boazerii klejonej używa się szpacheli szerokiej, dłuta i suszarki budowlanej, która podgrzewa klej do temperatury mięknienia (zwykle 60-80°C) i pozwala oderwać panel bez szarpania tynku. W blokach z wielkiej płyty panele mocowano do listew dystansowych przybitych kołkami. Każdy kołek zostawia w ścianie otwór po wiertle, który potem trzeba zaszpachlować.

Usuwanie resztek kleju i masy to etap, który odróżnia rzemieślnika od partacza. Lepik bitumiczny zostawia czarną, tłustą warstwę, którą zdziera się szpachlą i rozpuszczalnikiem. Klej montażowy zdziera się mechanicznie po lekkim podgrzaniu. Tynk pod taką warstwą bywa niestety tak zniszczony, że lepiej go skuć i położyć nowy. Po tej operacji ściana powinna być sucha, czysta, pozbawiona luźnych fragmentów i pyłu. To warunek konieczny, by jakakolwiek farba, tapeta albo tynk dekoracyjny trzymały się latami.

Utylizacja pozostaje ostatnim, często niedoszacowanym elementem. Stare panele drewniane nie są zwykłym odpadem komunalnym. Farby ołowiowe, impregnaty, ewentualne płyty pilśniowe z formaldehydem klasyfikują je jako odpad niebezpieczny lub przynajmniej problematyczny. Wyrzucenie boazerii do zwykłego kontenera na gruz grozi mandatem. Firmy z prawdziwym zezwoleniem transportowym odbierają odpad do utylizacji, a ich usługa kosztuje tyle co sam demontaż. Warto o to zapytać wprost przed podpisaniem umowy.

Prace dodatkowe i ukryte koszty po usunięciu boazerii

Świeżo odsłonięta ściana to dopiero początek wydatków, choć rzadko kto o tym pamięta w ferworze planowania. Tynk, który przez 40 lat oddychał pod drewnem, wymaga zwykle wyrównania masą szpachlową. Jedna warstwa gładzi to 8-12 zł za metr, druga warstwa drobniejsza, tak zwana finiszowa, to kolejne 6-9 zł. Przy ścianie o standardowej prostokątnej geometrii dwie warstwy wystarczają, ale w kamienicach z przełomu wieków tynk bywa tak nierówny, że potrzebne są trzy przejścia albo nawet pocienienie fragmentu płytą g-k.

Gruntowanie ściany po szpachlowaniu to niby drobiazg, ale jego pominięcie niweczy cały wcześniejszy wysiłek. Grunt penetrujący wyrównuje chłonność podłoża, dzięki czemu farba schnie równomiernie i nie powstają plamy. Kosztuje 7-12 zł za metr kwadratowy, a jego nałożenie zajmuje ekipie pół godziny na 20 m² powierzchni. Na rynku dostępne są grunty biobójcze z dodatkiem środka grzybobójczego, zalecane w pomieszczeniach, gdzie boazeria stała latami i tynk mógł nasiąknąć wilgocią.

Malowanie ścian to naturalna kontynuacja remontu i najczęściej planowana opcja. Dwie warstwy farby lateksowej o dobrej odporności na szorowanie kosztują 14-24 zł za metr. Cena obejmuje gruntowanie pod farbę, malowanie wałkiem, odcinanie przy krawędziach, a czasem zabezpieczenie okien i podłogi. Ciemniejsze kolory wymagają trzeciej warstwy, bo pigment słabiej kryje. Ściany w nasyconych barwach podbijają koszt o 15-20%, ale efekt wizualny potrafi zrekompensować naddatek.

Tapetowanie bywa kusicielską alternatywą, lecz na ścianach po boazerii wymaga specjalnego podejścia. Tapeta winylowa albo flizelinowa kładziona na nierównym tynku uwydatnia każdą krzywiznę, więc konieczne jest perfekcyjne gładzenie. Stawka 25-45 zł za metr obejmuje już klej i przygotowanie, ale nie obejmuje wyrównania podłoża. Tapety z włókna szklanego, popularne w aranżacjach industrialnych, tolerują drobne nierówności, lecz ich cena sięga 60 zł za metr. To rozwiązanie trwałe, ale wymagające precyzji wykonania.

Skrajnym, acz czasem koniecznym scenariuszem pozostaje skucie tynku aż do surowego muru i położenie wszystkiego od nowa. Takie postępowanie stosuje się, gdy stary tynk odparzył się od boazerii i grozi odpadaniem, albo gdy planowane jest ocieplenie od wewnątrz. Skuwanie to 30-50 zł za metr, po czym następuje tynkowanie 35-55 zł. Sumaryczny koszt przekracza 80 zł za metr samego odtworzenia, zanim jeszcze pojawia się farba czy okładzina. Taka inwestycja ma sens w budynkach, gdzie boazeria stała naprawdę długo i tynk stracił spójność.

Pułapka finansowa: najczęstszy ukryty koszt to nie sam demontaż, lecz utylizacja. Wywóz kontenera 3 m³ kosztuje 250-400 zł, a duże zlecenie może wymagać dwóch kontenerów. Firmy, które w cenniku deklarują „niski koszt demontażu", zwykle przenoszą opłatę za utylizację do pozycji „dodatkowe prace porządkowe", gdzie nie ma górnej granicy. Przed podpisaniem umowy trzeba żądać kwoty ryczałtowej obejmującej kontener i legalną utylizację.

Kiedy zrywać, kiedy ratować krótka instrukcja decyzyjna

Decyzja o demontażu albo renowacji boazerii zależy od jej stanu, wartości sentymentalnej i planowanego efektu wizualnego. Drewno fornirowane, lite, dębowe albo jesionowe, zachowane w dobrym stanie, ma swoją wartość i potrafi zachwycać po odświeżeniu. Boazeria sosnowa, płycinowa, malowana na biało, o standardowej grubości 12 mm, z reguły nie przedstawia żadnej wartości użytkowej poza nostalgiczną. Pierwszy test to pukanie kostką palców w deskę: głuchy dźwięk zdradza, że drewno spróchniało albo zmurszało i nie ma czego ratować.

Drugi test dotyczy mocowania. Gdy panele siedzą na pióro-wpust i pod spodem nie ma lepiku, renowacja ma sens. Wystarczy delikatny demontaż, oczyszczenie desek, przeszlifowanie i ponowne zamontowanie. Przy boazerii klejonej lepikiem odzyskanie desek graniczy z cudem, a samo odspajanie ich od ściany niszczy zarówno drewno, jak i tynk. W tym scenariuszu demontaż i utylizacja są jedynym rozsądnym wyjściem. Trzeci test dotyczy tynku: jeśli po usunięciu paneli ściana i tak wymaga generalnego remontu, nie warto oszczędzać na boazerii.

Checklist diagnostyczna przed podjęciem decyzji powinna zawierać co najmniej cztery pytania. Czy deski są lite, fornirowane czy płycinowe? Czy mocowanie to pióro-wpust czy klej? Czy pod spodem widać ślady zawilgocenia, pleśni albo grzyba? Czy boazeria ma walor estetyczny pasujący do planowanego wystroju? Dwa pierwsze pytania rozstrzygają kwestię techniczną. Dwa ostatnie dotyczą gustu i zdrowego rozsądku. Gdy więcej niż jedna odpowiedź przemawia za demontażem, nie ma sensu walczyć z materiałem.

Próg kosztowy, przy którym demontaż zaczyna się opłacać, to okolice 35-40% wartości nowej okładziny ściennej. Gdy koszt odtworzenia ściany (skuwanie starego tynku, nowy tynk, grunt, farba dwuwarstwowa) zbliża się do połowy ceny położenia nowoczesnego tynku dekoracyjnego, renowacja traci sens ekonomiczny. W takim wypadku lepiej zainwestować w świeżą, spójną z resztą mieszkania powierzchnię, niż bronić boazerii, która i tak nie odzyska dawnego blasku. Rozsądek wygrywa z sentymentem.

Jak znaleźć wykonawcę, który nie naciągnie

Portfolio wykonawcy mówi więcej niż dziesięć referencji pisanych. Zdjęcia z realizacji, opis problematycznych miejsc, komentarz o tym, jak poradzono sobie z nietypowymi sytuacjami, to sygnały fachowości. Brak zdjęć albo zdjęcia wyłącznie z nowych inwestycji, gdzie boazerii nie było, powinien wzbudzać czujność. Fachowiec przyzwyczajony do demontażu starych okładzin potrafi pokazać dziesiątki podobnych realizacji. Jeżeli pokazuje trzy zdjęcia i każde z innej epoki, warto poszukać kogoś innego.

Opinie klientów najlepiej sprawdzać w niezależnych serwisach, nie na stronie samej firmy. Profil na portalach z opiniami, dłuższy niż dwa lata, z co najmniej kilkunastoma recenzjami, daje pewien obraz rzetelności. Jednorazowe konta, krótkie wpisy, brak daty realizacji to czerwone flagi. Recenzje pełne ogólników typu „fajnie, szybko, polecam" niewiele mówią. Te opisujące konkretny problem i sposób jego rozwiązania są warte wielokrotnie więcej niż najbardziej entuzjastyczne pochwały.

Umowa pisemna to absolutne minimum, nawet przy najmniejszym zleceniu. Powinna zawierać zakres prac, cenę ryczałtową, termin rozpoczęcia i zakończenia, sposób rozliczenia i klauzulę dotyczącą utylizacji. Brak umowy to brak możliwości dochodzenia roszczeń w razie fuszerki. Umowa ustna jest lepsza niż żadna, ale w sądzie niewiele znaczy. Nawet krótki jednoakapitowy dokument podpisany przez obie strony daje twardą podstawę prawną i zmusza wykonawcę do trzymania się ustaleń.

Gwarancja na wykonane prace świadczy o pewności siebie wykonawcy. Roczna gwarancja na demontaż to standard, choć samo pojęcie demontażu nie podlega szczególnym regulacjom. Rzemieślnik pewny swego nie boi się takiego zapisu. Gdyby wykonawca odmawiał gwarancji, argumentując to specyfiką pracy, warto poszukać kogoś innego. W branży wykończeniowej obowiązuje domniemanie rękojmi wynikające z Kodeksu cywilnego, ale świadomy rzemieślnik rozszerza je o pisemną gwarancję, ponieważ wie, że dobra robota mówi sama za siebie.

Cena zawsze wymaga konfrontacji z zakresem. Wycena szczegółowa z pozycjami typu „demontaż", „utylizacja", „przygotowanie ściany" pozwala porównywać oferty jak w matematyce. Wycena zbiorcza typu „kompleksowy demontaż boazerii z utylizacją 1500 zł" to czarna skrzynka, w której łatwo ukryć zawyżone pozycje. Trzy szczegółowe wyceny od różnych ekip pozwolą wytypować średnią rynkową i wybrać ofertę najbliższą realiom. Skrajnie niskie ceny zwykle oznaczają, że czegoś zabrakło, a skrajnie wysokie sygnalizują brak konkurencji w regionie albo naiwność klienta.

Porównanie materiałów okładzinowych po demontażu

Wskazówka normatywna: każda okładzina ścienna powinna spełniać wymagania normy PN-EN 15102 (wyroby do okładzin ściennych w formie zwojów i płyt) albo PN-EN 16511 (panele podłogowe wielowarstwowe stosowane na ścianach). Dotyczy to zwłaszcza klasy reakcji na ogień, emisji formaldehydu (klasa E1 lub niższa) oraz dopuszczalnych odkształceń pod wpływem wilgoci. W budynkach wielorodzinnych dodatkowo obowiązują przepisy przeciwpożarowe Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 2002 roku, wymagające niepalnych okładzin na korytarzach i klatkach schodowych.

Koszt całkowity w trzech scenariuszach

Powyższe widełki obejmują robociznę, materiały podstawowe, kontener na odpady i koszty utylizacji. Nie obejmują mebli, przenoszenia elementów wyposażenia ani prac towarzyszących, takich jak wymiana gniazdek czy przestawienie oświetlenia. Dla porównania, sam demontaż boazerii na ścianie 20 m² to koszt rzędu 120-300 zł. Reszta budżetu idzie na przywrócenie ściany do stanu, w jakim powinna być od początku.

Co zrobić, gdy budżet jest ciasny

Ograniczony budżet wymusza etapowanie prac, nie ich porzucanie. Pierwszy etap to sam demontaż i utylizacja, bez dalszego wykańczania. Ściany po zdarciu paneli można na kilka tygodni zostawić w stanie surowym, zabezpieczone gruntem penetrującym, by nie pyliły. Taki stan nie szpeci wnętrza bardziej niż stara boazeria, a daje czas na zebranie funduszy na kolejne etapy. Ekipa remontowa może przyjść w dwóch turach, co obniża koszt jednorazowego zrywania ekipy i ułatwia logistykę.

Samodzielne wykonanie drobnych prac szpachlarskich i malarskich to druga oś oszczędności. Malowanie po gruntowaniu to czynność, którą przy odrobinie wprawy można wykonać samodzielnie, zyskując kilkanaście złotych na metrze. Wymaga to jednak czasu i pewnej ręki. Ściany o dużej powierzchni, nietypowej geometrii albo wymagające perfekcyjnego gładzenia lepiej oddać fachowcom. Oceniając, co zrobić samodzielnie, warto pamiętać, że poprawki po nieudolnym malowaniu kosztują więcej niż uczciwa robocizna fachowca od początku.

Zakup materiałów w hurtowni budowlanej zamiast w markecie to trzecia oś. Farba, grunt, gładź, taśmy, folie, wałki w hurcie kosztują 20-30% mniej niż identyczne produkty w supermarketach. Niektóre hurtownie oferują też darmowy transport przy zamówieniu powyżej określonej kwoty. Resztki materiałów, na przykład niewykorzystane opakowanie gładzi, można oddać na giełdzie budowlanej, częściowo odzyskując poniesiony koszt.

Najczęstsze błędy inwestorów

Najpoważniejszym błędem pozostaje zlecanie demontażu bez umowy pisemnej. Ustne ustalenia o cenie i zakresie prac to przepis na spór, gdy pojawi się pierwsza niespodzianka. Drugi poważny błąd to akceptacja wyceny bez wyszczególnienia utylizacji. Ekranowanie tej pozycji pod „dodatkowe opłaty" jest częstą praktyką. Trzeci błąd to zatrudnianie ekipy, która nie ma doświadczenia ze starymi budynkami. Charakter budowy z wielkiej płyty różni się zasadniczo od kamienicy, a umiejętności wymagane przy jednym i drugim nie są tożsame.

Czwarty błąd to ignorowanie stanu tynku przed demontażem. Brak oględzin oznacza, że inwestor dowiaduje się o konieczności skuwania tynku dopiero po fakcie, gdy ekipa postawiła już kontener. Piąty błąd to brak zabezpieczenia instalacji elektrycznej, co może skończyć się uszkodzeniem przewodu w ścianie i kosztowną naprawą. Szósty błąd to wybór ekipy wyłącznie po najniższej cenie. Najtańsza oferta rzadko oznacza najlepszą wartość, a w branży remontowej oszczędność 200 zł potrafi kosztować 2 000 zł poprawek.

Siódmy błąd to brak uzgodnienia, kto odpowiada za ewentualne uszkodzenia podłogi, drzwi, parapetów, okien. Folia malarska chroni, ale nie jest kuloodporna. Uczciwa ekipa zabezpiecza pomieszczenie własnymi materiałami i bierze odpowiedzialność za szkody. Ósmy błąd to niezweryfikowanie, czy wykonawca posiada ważną polisę OC. Polisa chroni inwestora, gdyby ekipa zalała mieszkanie sąsiada albo zraniła osobę postronną.

Kiedy zgłosić demontaż do urzędu

Sam demontaż boazerii nie wymaga pozwolenia na budowę ani zgłoszenia, ponieważ nie zmienia konstrukcji budynku, nie narusza elementów nośnych i nie wpływa na wygląd elewacji. Inaczej wygląda sytuacja, gdy demontaż wiąże się ze skuwaniem tynku aż do muru w budynku wpisanym do rejestru zabytków. W takim wypadku konieczne jest pozwolenie konserwatora zabytków, a prace mogą wymagać nadzoru konserwatorskiego. Dotyczy to głównie kamienic w centrach miast i obiektów objętych ochroną indywidualną.

W budynkach wielorodzinnych wspólnota mieszkaniowa albo spółdzielnia mogą wymagać zgłoszenia prac uciążliwych (hałas, kurz, utylizacja w kontenerze na wspólnym podwórku). W praktyce oznacza to krótkie pismo z informacją o terminie i zakresie prac. Brak takiego zawiadomienia nie wstrzymuje remontu, ale może skutkować wezwaniem do zapłaty za szkody albo rekompensatę za uciążliwość. Dobra relacja z administracją budynku to mniej nerwów przy każdym remoncie.

Praktyczne wnioski przed startem

Demontaż boazerii to pozornie prosta czynność, która w praktyce angażuje kilka ekip, kontener na odpady i co najmniej tydzień pracy. Ceny wahają się od 6 do 15 zł za metr kwadratowy samej robocizny, ale pełen koszt przywrócenia ściany do stanu używalności to wielokrotność tej kwoty. Przed podjęciem decyzji warto zadać sobie pytanie, czy sens ma renowacja, czy wymiana. Gdy wymiana, trzeba przygotować się na kaskadę kosztów: demontaż, utylizacja, tynk, grunt, farba albo okładzina. Każdy z tych etapów wymaga osobnej wyceny i osobnego terminu.

Rzetelny wykonawca wyjaśni każdą pozycję, wskaże, co wchodzi w zakres, a co nie, oraz zaproponuje harmonogram. Brak takiej przejrzystości to sygnał, by szukać dalej. Warto pamiętać, że najtańsza oferta rzadko oznacza najlepszą wartość, a najdroższa nie gwarantuje jakości. Trzy porównywalne wyceny od ekip z portfolio, opiniami i umową pisemną stanowią rozsądne minimum przy wyborze. Stara boazeria, która zdobiła wnętrze przez czterdzieści lat, odejdzie w ciągu jednego dnia, ale jej miejsce zajmie coś nowego, lepiej dopasowanego do obecnych potrzeb domowników.

Przy wyborze wykonawcy pomaga znajomość norm budowlanych i podstaw prawa. Każdy etap prac, od demontażu po malowanie, da się zweryfikować w terenie. Dokumentacja zdjęciowa przed i po, krótki opis zastosowanych materiałów, paragony i faktury za utylizację pozwalają odtworzyć historię remontu w razie sprzedaży mieszkania albo kontroli. Solidna dokumentacja to niewielki wysiłek, a jej brak potrafi kosztować przy odbiorze technicznym u notariusza albo przy negocjacjach z kupującym.

Źródła danych cenowych: analizy ofert z portali usług budowlanych (Oferteo, Fixly, HomeYou, Lokni), katalogi Sekocenbud z pierwszej połowy 2026 roku, dane GUS dotyczące przeciętnego wynagrodzenia w budownictwie (wpływ na stawki robocizny), normy PN-EN 15102 i PN-EN 16511 dotyczące okładzin ściennych, Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, Kodeks cywilny (rękojmia i gwarancja). Strony internetowe: portal.podatkowy.gov.pl, gov.pl, undp.org (normy ISO związane z jakością powietrza wewnętrznego), normaonline.com.pl.